Kooperatif Kültürü / Kooperatif kültürü ve BİLARK

Kooperatif deyince ülkemizde tipik bazı çağrışımların ötesine pek geçilmiyor. Kentlerde yapı kooperatifleri, kırsalda tarım kooperatifleri akla geliyor hemen. Özellikle de kentlerdeki yapı kooperatifleriyle birlikte düşünüldüğünde kooperatifçilik hiç de olumlu bir çağrışım yapmıyor.  “Kooperatif”teki “ko/co” (ortak) kökü de bu çağrışımı değiştirmiyor. Oysa kooperatifin anlamı ortak girişimden geliyor; tekil enerjilerin ve küçük birikimlerin biraraya gelmesiyle birşeylerin elbirliğiyle yapılabilir hale gelmesi. Bilindiği gibi bir yapı kooperatifine üye olanların yaptığı şey genellikle aidat ödemek ve arada bir üye toplantılarına katılıp sebebini çok bilmediği şekilde oy kullanmak. Birçok ülkede çok güçlü bir geleneği olan kooperatifçilik ülkemizde hâlen bazı imkanlardan yararlanmak üzere bir araç olarak veya kıyıda köşede bir oluşum olarak duruyor. Bu arada çok iyi tekil örnekler de yok değil.

18. Yüzyıldan sonra pazar ekonomisinin ve sermaye gücünün belirleyici rol oynamaya başladığı bir ortamda kooperatiflerin ortaya çıkması rastlantı değil; başlangıcı 19. Yüzyıl başlarına uzanan kooperatif, ekonomik gücü zayıf olanların biraraya gelmesiyle ortaya çıkan dayanışmacı bir girişimi temsil ediyor. Kooperatif fikrinin öncüleri belli değerleri (katılımcılık, dayanışma, öz sorumluluk, eşitlik) kılavuz almışlardır. Bugün Birleşmiş Milletler’in ve Avrupa Birliği’nin özel bir önem vererek teşvik ettiği kooperatifçilik yoksullukla mücadeleyi ve demokrasi güçlendirecek bir unsur olarak da görülüyor. BM’in girişimiyle  1995’ten beri her yıl Temmuz ayında ilk cumartesi Dünya Kooperatifler Günü olarak kutlanıyor. BM 2012 yılını Uluslararası Kooperatifler Yılı ilan etti ve geniş bir bilinçlenme kampanyası yürütüldü. (http://ica.coop/en/un-international-year) Bu girişim ülkemizde de yankısını bularak, mevzuata ve ekonomik teşvik araçlarına yansıdı (http://www.tmkb.org.tr/menu/2012-Uluslararasi-Kooperatifler-Yili/18). Bununla birlikte toplumda geniş ve gerçek bir ilgi henüz uyanmış gibi görünmüyor. 

Özetle söyleyecek olursak kooperatif, tek başımıza yapamadığımız işleri güçlerimizi biraraya getirerek yapmamızı sağlayan ekonomik bir girişim. Kooperatif toplumsal değerleri kılavuz almakla birlikte bir sivil toplum kuruluşu değil, üyelerinin ihtiyaçlarını karşılamaya dönük bir çıkar ortaklığıdır, aynı zamanda da bir “sermaye kuruluşu”dur, çok küçük meblağlarla oluşturulan bir sermaye söz konusu olsa da. Diğer şirketlerden kooperatifleri ayıran temel unsur, faaliyeti yürütenle faaliyetlerin getirisinden yararlananların aynı kişiler olmasıdır. Üretenin ve yönetenin birliği anlamına gelmektedir. Ortakların sermaye payları  farklı olabilir, ama söz hakları eşittir. 

Dolayısıyla her alanda karşılık bulabilecek bir yapıdır. Bilimsel Araştırma ve Uygulama Eğitim Kooperatifi’nin (BİLARK) burada öncü bir örnek olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bilimsel araştırma alanında kooperatif fikrinin ilk anda şaşkınlıkla karşılanması sadece alışkanlıklarımızla ilgili. Çünkü bilimsel faaliyet alanında da bireysel güçlerin, hem entelektüel birikimin hem de küçük mali olanakların biraraya getirilmesiyle önemli sinerjiler yaratılabilir. Güçlü şirketlerin AR-GE birimlerinin yapabildiği boyuttaki işler, kooperatif yapılanmasıyla hazır bir mali güç olmadan yapılabilir. Bilim deyince ilk akla gelen üniversitelerin araştırma alanındaki olanakları bilindiği gibi çok geniş; ancak bu genişlik içinde araştırma faaliyetleri için gerekli sinerjinin biraraya getirilmesi her zaman kolay olmuyor. Araştırmacıların ortak iradeyle biraraya gelerek güçlerini buraya odaklamaları yeni olanakların açılmasını da sağlayabilir.

Kooperatif pazar ekonomisinin ve kâr hırsının geçerli olduğu bir ortamda aile ekonomisine benzetilebilir. Üyelerin çıkarlarını gözetmekle birlikte üye olmayanlarla da işbirliğine ve dayanışmaya açık bir yapı. BİLARK olarak hem bu temelde işbirliğinin genişlemesini, hem de çalışmaların benzer girişimlerin çoğalmasına da vesile olmasını umuyoruz.


İlgili bazı linkler
Kooperatifçiliğin ilkeleri (Uluslararası Kooperatifler Birliği belgesi)
http://www.tmkb.org.tr/menu/Kooperatifcilik-Ilkeleri/13

Kooperatifler Kanunu
http://www.tmkb.org.tr/menu/1163-Sayili-Kooperatifler-Kanunu/12